ข้อมูลทั่วไปความเป็นมาและข้อมูลพื้นฐานของศูนย์พัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงจังหวัดแพร่

          ศูนย์พัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงจังหวัดแพร่ (Phrae Highland People Development Center)เป็นหน่วยงานราชการส่วนภูมิภาค ภายใต้การกำกับดูแลของกองพัฒนาสังคมกลุ่มเป้าหมายพิเศษ กรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ (พส.) กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) มีบทบาทสำคัญในการส่งเสริมคุณภาพชีวิตและจัดสวัสดิการสังคมให้แก่ราษฎรบนพื้นที่สูงในเขตจังหวัดแพร่ การดำเนินงานของศูนย์ฯ สะท้อนให้เห็นถึงพัฒนาการทางนโยบายของรัฐไทยที่มีต่อกลุ่มชาติพันธุ์บนพื้นที่สูง ตั้งแต่ยุค “ชาวเขา” สู่ “ราษฎรบนพื้นที่สูง” ในปัจจุบัน

          ศูนย์พัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงจังหวัดแพร่ มีรากฐานมาจากนโยบายสงเคราะห์และพัฒนาชาวเขาของรัฐบาลไทย ซึ่งเริ่มดำเนินการอย่างจริงจังตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๐๖ โดยก่อตั้งภายใต้ชื่อศูนย์พัฒนาและสงเคราะห์ชาวเขาจังหวัดแพร่ พ.ศ. ๒๕๒๖ สังกัดกองสงเคราะห์ชาวเขา กรมประชาสงเคราะห์ กระทรวงมหาดไทย (ในขณะนั้น) การจัดตั้งศูนย์พัฒนาและสงเคราะห์ชาวเขาจังหวัดแพร่ เป็นการขยายเครือข่ายงานสงเคราะห์ชาวเขาให้ครอบคลุมพื้นที่รับผิดชอบ โดยมีภารกิจหลักในยุคเริ่มต้น คือ การจัดตั้งหน่วยปฏิบัติงานเคลื่อนที่เพื่อเข้าไปให้ความช่วยเหลือกลุ่มชาติพันธุ์ที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ห่างไกลของจังหวัดแพร่ รวมถึงการดำเนินการตามแนวทางพระราชดำริที่มุ่งเน้นการพัฒนาตามภูมิสังคมและความมั่นคงในการดำรงชีวิต

          ศูนย์พัฒนาและสงเคราะห์ชาวเขาจังหวัดแพร่ ได้มีการเปลี่ยนชื่อและสังกัดอย่างต่อเนื่องตามการปรับปรุงโครงสร้างของระบบราชการไทย เพื่อให้สอดคล้องกับแนวคิดการพัฒนาสังคมที่เปลี่ยนไป
          ปี พ.ศ. ๒๕๔๕ มีการปรับปรุงกระทรวง ทบวง กรม และจัดตั้ง กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) ขึ้น กรมประชาสงเคราะห์ถูกยุบรวมและเปลี่ยนเป็น กรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ หน่วยงานจึงย้ายมาสังกัดกระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) บทบาทของศูนย์ฯ เริ่มเปลี่ยนไปสู่ การพัฒนาสังคมและสวัสดิการ มากขึ้น โดยเฉพาะการดูแลกลุ่มเป้าหมายพิเศษ (ซึ่งรวมถึงชาวเขาเดิม) ให้ครอบคลุมมิติทางสังคมที่กว้างขึ้น เช่น ปัญหาเด็ก เยาวชน สตรี และคนพิการในพื้นที่สูง

          ปี พ.ศ. ๒๕๕๙ เกิดการจัดระเบียบโครงสร้างภายในของกรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ (พส.) ภายใต้กฎกระทรวงแบ่งส่วนราชการ โดยเป็นการตอกย้ำการเปลี่ยนผ่านจากแนวคิด “การสงเคราะห์” ไปสู่ “การพัฒนาและจัดสวัสดิการสังคม” ที่ทันสมัยและเท่าเทียม

          การเปลี่ยนชื่อและสังกัดอย่างชัดเจน มีการยืนยันการใช้ชื่อ “ศูนย์พัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงจังหวัดแพร่” (ศพพ.แพร่) อย่างเป็นทางการ แทนชื่อเดิมที่เน้นคำว่า “ชาวเขา” ซึ่งสะท้อนถึงการปรับทัศนคติของรัฐให้ความเคารพในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์และหลีกเลี่ยงการตีตราทางชาติพันธุ์ การขับเคลื่อนสู่ “การพึ่งพาตนเองและยั่งยืน” (Sustainable Development Focus) หลังการปรับโครงสร้างในปี ๒๕๕๙ นโยบายการทำงานของ ศพพ.แพร่ ถูกผลักดันให้เน้นหนักใน ๓ ประเด็นหลัก ซึ่งถือเป็นแก่นของการพัฒนาพื้นที่สูงในยุคปัจจุบัน

          ๑. การพัฒนาตามวิถีภูมิสังคม (Geo-Social Approach): เน้นการพัฒนาที่คำนึงถึงลักษณะทางภูมิศาสตร์ ภูมินิเวศ และอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมของชุมชนพื้นที่สูงโดยเฉพาะ ไม่ใช้รูปแบบสำเร็จรูป (One-size-fits-all) แต่สนับสนุนการใช้ “ทุนทางสังคม” ที่มีอยู่ (เช่น ภูมิปัญญาท้องถิ่น วัฒนธรรม) ในการพัฒนาอาชีพและผลิตภัณฑ์

          ๒. การส่งเสริมสวัสดิการชุมชน: บทบาทของศูนย์ฯ ขยายจากการให้ความช่วยเหลือรายบุคคลไปสู่การส่งเสริมให้ชุมชนเข้มแข็งและสามารถจัดสวัสดิการกันเองได้ ผ่านการจัดตั้งและสนับสนุนกองทุนสวัสดิการชุมชน และวิสาหกิจชุมชน

          ๓. การบูรณาการแผนแม่บท: การดำเนินงานของ ศพพ.แพร่ ต้องสอดคล้องกับ แผนแม่บทการพัฒนากลุ่มชาติพันธุ์ในประเทศไทย และ แผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (ซึ่งขณะนั้นอยู่ในช่วง แผนฯ ฉบับที่ ๑๒) โดยเน้นการพัฒนาเพื่อลดความเหลื่อมล้ำและสร้างความมั่นคงในชีวิต

           โดยศูนย์พัฒนาราษฎรบนพื้นที่สูงจังหวัดแพร่ ถูกจัดวางไว้ภายใต้ กองพัฒนาสังคมกลุ่มเป้าหมายพิเศษ กรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ ซึ่งเป็นการรวมงานดูแลกลุ่มเป้าหมายเฉพาะ (เช่น ราษฎรบนพื้นที่สูง, สมาชิกนิคมสร้างตนเอง) เข้าไว้ด้วยกัน เพื่อให้การบริหารจัดการทรัพยากรและการกำหนดนโยบายมีความเฉพาะเจาะจงและมีประสิทธิภาพ ปัจจุบัน ศูนย์ฯ จึงมีบทบาทเป็นกลไกขับเคลื่อนการพัฒนาสังคมอย่างยั่งยืน โดยใช้ทุนทางสังคมและวัฒนธรรมที่มีอยู่ในชุมชนมาเป็นฐานในการพัฒนา ควบคู่ไปกับการจัดสวัสดิการสังคมที่ทันสมัยและครอบคลุมทุกช่วงวัย